اما مقدسى دربارهء خود شهر فقط مىگويد كه در وسط بلد ميدانى وجود داشته و مسجد جامع ميان بازارها بوده . به گفتهء ابن حوقل « 1 » شهر مزبور به كهن‌دژ و شهرستان و ربض تقسيم شده بوده ، كهن‌دژ آن ويران بوده و مسجد جامع در آنجا قرار داشته « 2 » و بازارها و كاخ و زندان در ربض واقع بوده . قبا بر كرانهء رودكى به همين نام برپا بوده و رودك مزبور در آن زمان به سيردريا مى - رسيده . درست معلوم نيست كه در روزگار گذشته يعنى زمانى كه قبا شهرى بوده - نه دهكده‌اى مانند اين زمان و حتى در عهد بابر « 3 » - كدام يك از سه رودك ، كه در اين ايام اراوان و آبشوره و اسفايرم ناميده مىشوند ، قبا را مشروب مىكرده . بين قبا و اوش هفت فرسخ مسافت بوده « 4 » ( به حساب ديگرى - كه

--> ( 1 ) - ابن حوقل ، 394 . ( 2 ) - ظاهرا اين تنها موردى است كه در فرغانه چنين بوده و مىرساند كه در قبا نيز مانند بخارا و سمرقند ، زمانى كهن‌دژ را پادگان عرب اشغال كرده بوده . ( 3 ) - با برنامه ، چاپ بوريج ، ورق b 16 ؛ ترجمهء بوريج ، I ، 30 و بعد . در ترجمهء مزبور به جاى « قبا » « قبا » نوشته شده « و خطاست . علت اين‌كه شهر پس از قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) اهميت خود را از دست داده به ما مجهول است . داستان دولتشاه را ( چاپ براون ، 174 و بعد با اشاره به نصير الدين طوسى ) - دربارهء « پنج برادر » قبا و جنگ ايشان با محمود غزنوى - گمان نمىرود از لحاظ تاريخى بتوان درست شمرد زيرا كه محمود هرگز وارد فرغانه نشده بوده ؛ رجوع شود به بارتولد ، « آبيارى » . ص 132 و بعد . در زمان بابر در جنب قبا « آب راكد و باتلاقى وجود داشته كه فقط از روى پل عبور از آن ممكن بود » . ( 4 ) - قدامه ، 208 .